محمد عبد الله دراز (مترجم: عطائى)
28
دستور الأخلاق في القرآن (آئين اخلاق در قرآن) (فارسى)
آغاز ، راه آسانى را طى نكرد ، بلكه ترجيح داد از همان ابتدا راه دانشگاهى را بپيمايد و مسيرى را برگزيند كه دانشجويان فرانسوى مىرفتند و خودشان را بهطور بنيادى براى دانشگاه آماده مىساختند . از اينرو ، براى دريافت درجهء ليسانس ، درس فلسفه ، منطق ، اخلاق ، روانشناسى و جامعهشناسى از استادان دانشگاه سوربون و دانشكدهء دى فرانس ، به جمع دانشجويان سوربون پيوست و از استادانى همچون ماسينيون ، ليفى بروفنسال ، لوسن ، فالون و فوكونيه بهره جست . و ما نتيجهء اين ساختار بنيادين علمى را در رسالهء او مشاهده مىكنيم كه تنها به بيان جهت مورد نظر اسلام نپرداخته ؛ بلكه با مقايسه با نظرات انديشمندان و فلاسفه ، آنها را توضيح مىدهد و هيچ مطلبى را فروگذار نكرده ، مگر اينكه نظر يكى از دانشمندان غرب و يا يكى از برترين نظريات را در كنار آن آورده است و آنگاه قصور يا اشتباهى را كه در اين نظريّه وجود داشته بيان مىكند و به دنبال آن به بيان كمال نظريّهء اخلاقى قرآن كريم مىپردازد . نوشتن اين رساله ، حدود شش سال به طول انجاميد . و پس از پايان حمله به فرانسه در سال ( 1941 م ) اين دانشمند بزرگ شروع به نوشتن اين رساله كرد و پس از اينكه يك سال را در شهر « بوردو » ، در جنوب غربى فرانسه ، گذراند - موقعى كه سپاهيان نازى به پايتخت فرانسه نزديك شده بودند و چيزى نمانده بود كه پايتخت سقوط كند - دوباره به پاريس بازگشت ، و اگر ما آن پنج سالى را كه استاد براى آشنايى با روش علوم در غرب و دريافت درجهء ليسانس پيش از آن گذرانده بود ، بر اين شش سال اضافه كنيم ، در حقيقت فاصلهء بين آمادهسازى و تأييد مدرك وى ، يازده سال طول كشيده است . و اين زمان ، مدّت زيادى نيست هنگامى كه ما پيامدهاى سالهاى دشوار جنگ و مشكلات مالى و جانى را كه اين جنگ در پى داشت - كه استاد نيز از سختىهاى آن در امان نبوده و از طرفى احتمال بود كه ايشان از خانوادهء بزرگى كه همراهشان در غربت بودند ، دور بيفتد - در نظر آوريم . خاطرنشان مىكنم كه ايشان - در خلال هجوم متّحدين براى آزادسازى فرانسه - ناگزير بود مدّت زيادى را با اعضاى خانواده در پناهگاه زيرزمينى به سر ببرد و در آنجا اوراقى را كه سخت به آنها دلبستگى داشت ، گرد مىآورد و در ميان سلاحهاى جنگى كه اطراف او را محاصره كرده بود ، در روشنايى شمع يا چراغ كمنورى سرگرم آن اوراق بود . سرانجام دفاع از رساله در برابر جمعى كه از پنج تن از اساتيد سوربون و دانشكدهء « دى فرانس » تشكيل شده بود ، در تاريخ ( 15 / 12 / 1947 م ) پايان يافت .